Муқаддима: миёни хотира ва таърих
Муаллифи мақолаи мазкур дар поёни навиштааш ошкоро эътироф мекунад, ки матн «шаҳодати шахсӣ» аст, на таърихи сабтшуда. Ин эътироф муҳим аст, зеро маҳз дар ҳамин ҷо хатти ҷудокунанда миёни ёддошт ва таърих гузошта мешавад. Таърих бар санад, муқоиса, манбаъҳои гуногун ва таҳлили сабабу паёмадҳо такя мекунад; хотира бошад, зери таъсири эҳсос, ҷаҳонбинӣ ва мавқеи сиёсӣ қарор дорад.
Аз ин рӯ, мушкили асосии мақолаи мазкур на дар нақли таҷрибаҳои шахсӣ, балки дар тақдими онҳо ҳамчун тасвири умумӣ ва намунавии таърих аст. Дар зер, муҳимтарин иддаоҳои матн бо воқеиятҳои таърихӣ муқоиса ва рад карда мешаванд.
Идеалсозии ҲНИ ИҶШ: ҳаракати «мӯътадил» ё лоиҳаи сиёсии норавшан?
Муаллиф борҳо таъкид мекунад, ки Ҳизби Наҳзати Исломии Иттиҳоди Шӯравӣ гӯё ҳаракате мӯътадил, фарҳангӣ ва ғайризӯровар буд. Аммо ин тасвир якҷониба аст.
Далелҳои таърихӣ:
То соли 1990 дар Иттиҳоди Шӯравӣ таъсиси ҳизбҳои сиёсӣ ғайриқонунӣ буд. ҲНИ ИҶШ дар фазои номуайяни «перестройка» бидуни пояи равшани ҳуқуқӣ фаъолият мекард. Ин ҳолат худ нишон медиҳад, ки ҳаракат на ҳамчун ниҳоди ҳуқуқбунёд, балки ҳамчун лоиҳаи сиёсӣ-идеологӣ ташаккул ёфта буд.
Дар ҳуҷҷатҳо ва суханрониҳои бархе раҳбарон, Ислом на танҳо ҳамчун арзиши ахлоқӣ, балки ҳамчун асоси низоми иҷтимоиву сиёсӣ матраҳ мешуд. Ин мавқеъ бо модели давлати дунявии шӯравӣ ва ҳатто бо аксари ҷумҳуриҳои пасошӯравӣ дар таноқуз қарор дошт. Таърихро на танҳо аз рӯи ният, балки аз рӯи натиҷа арзёбӣ мекунанд. Дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ, махсусан Тоҷикистон, фазои сиёсие, ки ҲНИ дар он фаъол буд, ба ҷои субот ба қутббандии шадид овард.
Муаллиф бо ифтихор аз иртиботҳои ҲНИ ИҶШ бо Ҳамос, Ҷамоати Исломии Покистон, Ҳасан ат-Туробӣ ва дигар ҳаракатҳои исломии ҷаҳонӣ ёд мекунад. Аммо ин раванд аз диди таърихӣ ду паҳлу дорад.
Ҳамос, Ҷамоати Исломӣ ва муҳити Туробӣ дар Судон ҳаракатҳое буданд, ки дар кишварҳои худ бо давлатҳои миллӣ дар низоъ қарор доштанд ва баъдан бисёре аз онҳо ҳамчун ҳаракатҳои радикалӣ ё ниманизомӣ шинохта шуданд.
Маҳз чунин пайвандҳо боис шуданд, ки мақомоти ҷумҳуриҳои навтаъсис ҲНИ-ро на ҳамчун ҳизби миллӣ, балки ҳамчун пойгоҳи нуфузи идеологияи фаромиллӣ бубинанд.
Таҷрибаи таърихӣ нишон дод, ки аксари давлатҳои пасошӯравӣ аз ҳар гуна ҳаракати сиёсие, ки маркази фикрии он берун аз марз аст, эҳтиёт карданд — ва ин эҳтиёт беасос набуд.
Муаллиф мавқеи ҲНИ-ро дар пуштибонӣ аз ҳифзи Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамчун иқдоми «ҳисобшуда» муаррифӣ мекунад. Аммо аз диди таърихӣ, ин мавқеъ иштибоҳи бузурги сиёсӣ буд.
Чаро?
Иттиҳод аллакай дар ҳоли фурӯпошӣ буд ва нишонаҳои суқут — буҳрони иқтисодӣ, болоравии миллатгароӣ, заъфи марказ — комилан ошкор буданд. Ҳизб иродаи мардумро нодуруст фаҳмид. Овози «ҳа» дар раъйпурсӣ бештар аз тарси фақру бесуботӣ бармеомад, на аз ҳимояти низоми иттиҳодӣ. Ин мавқеъ боис шуд, ки ҲНИ дар марҳилаи истиқлол ба ҳизбе табдил ёбад, ки на ба марказ ва на ба элитаҳои миллӣ эътимод доштанд.Мақолаи мазкур ба таври ошкоро аз ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (1992–1997) канорагирӣ мекунад ё онро ғайримустақим тасвир менамояд. Ин сукут худ як мавқеи сиёсист.
Фактҳои таърихӣ:
1. ҲНИ Тоҷикистон яке аз бозигарони асосии саҳнаи сиёсӣ буд.
Ҳарчанд на ягона, аммо яке аз қутбҳои асосӣ дар муқобили ҳукумати навтаъсис.
2. Қутббандии мазҳабӣ-сиёсӣ ҷомеаро ба ҷангу хунрезӣ кашонд. Ин равандро танҳо ба «таъқиби ҳукумат» нисбат додан таҳриф аст.
3. Масъулияти таърихӣ тақсимшаванда аст, аммо рад кардани саҳми ҲНИ дар ташдиди низоъ, инкори воқеият аст.
Парокандагии ҳизб: на фақат зулм, балки заъфи дохилӣ буд. Муаллиф сабабҳои фурӯпошии ҲНИ ИҶШ-ро асосан ба фишори ҳукумат нисбат медиҳад. Аммо ин таҳлил нопурра аст.
Сабабҳои воқеӣ:
1. Набуди барномаи миллӣ.
2. ҲНИ бештар бо забони «уммати исломӣ» сухан мегуфт, на бо забони манфиатҳои мушаххаси мардум.
3. Таҷрибаи нокофии сиёсӣ.
4. Раҳбарон бештар уламои динӣ буданд, на сиёсатмадорони касбӣ.
5. Нотавонӣ дар мутобиқшавӣ ба давлатҳои миллӣ.
6. Ҷаҳон ба марҳилаи давлат-миллат ворид шуд, аммо тафаккури ҳизб то ҳол умумииттиҳодӣ ва фаромиллӣ боқӣ монд.
Мерос: романтика ё дарси таърих?
Муаллиф мероси ҲНИ-ро ҳамчун «шӯълаи рӯҳ» ва «тухми озодӣ» тавсиф мекунад. Ин ташбеҳ зебост, аммо таърих аз ташбеҳ сер намешавад. Соли 2010, дар дараи Камароб, генерал Назаров (муовини ВКД) кушта шуд. Дар тафтишоти расмӣ гурӯҳи мусаллаҳ бо раҳбарии афроди дорои гузаштаҳои исломгаро муаррифӣ шуд. Баъзе гумонбарон пайвандҳои қаблӣ бо муҳити ҲНИТ доштанд (узвияти собиқ ё иртиботи идеологӣ).
ҲНИТ масъулиятро рад кард, аммо суд пайвандҳои ташкилотиро ғайримустақим тасдиқ намуд, ҳарчанд ҳизб расман гунаҳкор эълон нашуд.
Дар амалиёти Хоруғ, ки ба кушта шудани генерали КДАМ Абдулло Назаров марбут буд, дар рафти тафтишот, бархе аз чеҳраҳои маҳаллии наздик ба ҲНИТ боздошт шуданд. Хулас ташкилкунандагони гурӯҳҳои мусаллаҳ, муқовимати зӯроварона нисбати мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ташкил карданд.
Ин парванда нишон дод, ки ҳизб наметавонист пурра аз шабакаҳои ғайриқонунӣ ҷудо бошад, ҳатто дар давраи фаъолияти қонунӣ.
Муҳимтарин нуқта дар таърихи муосири ҲНИТ: 4 сентябри 2015, генерал-майор Ҳоҷӣ Ҳалим Назарзода, муовини вазири дифоъ, бо гурӯҳи мусаллаҳ ба иншооти давлатӣ ҳамла кард. Дар ҳамлаҳо даҳҳо нафар кушта шуданд (низомиён ва шаҳрвандон). Суди Олӣ исбот кард, ки: Назарзода узви пешини Шӯрои сиёсии ҲНИТ буд. Бо як қатор раҳбарони ҳизб робитаи фаъол дошт. Баъдан ҲНИТ ҳамчун созмони террористӣ-экстремистӣ мамнӯъ эълон шуд. ҲНИТ ин айбро рад кард, аммо:
Қарори суд бар асоси шаҳодат, сабтҳои иртиботӣ ва иқрори гумонбарон содир шудааст, на танҳо изҳороти сиёсӣ.
Ҳатто агар дар баъзе парвандаҳо иштироки мустақими раҳбарияти олии ҲНИТ баҳснок бошад, се воқеият раднопазир аст: Аъзои баландпояи ҳизб дар амалҳои мусаллаҳона ширкат доштанд. ҲНИТ натавонист марзи равшан миёни фаъолияти сиёсӣ ва хушунат эҷод кунад. Идеологияи динӣ-сиёсӣ дар шароити ҷомеаи заъиф ба осонӣ ба зӯроварӣ мегузарад. Инҳо хулосаҳои на таблиғотӣ, балки таърихӣ ва ҳуқуқӣ мебошанд.
Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон наметавонад танҳо ҳамчун “қурбонии режим” ё “ҳаракате комилан мӯътадил” муаррифӣ шавад. Таърих нишон медиҳад, ки: ҲНИТ дар марҳилаҳои гуногун ҳам бозигари сиёсӣ ва ҳам шарики низоъ буд. Қаторе аз кушторҳо, ҳамлаҳо ва амалиёти террористӣ бо аъзо ё чеҳраҳои калидии ҳизб иртибот доштанд. Масъулияти таърихӣ танҳо бо инкор бардошта намешавад. Агар таҷрибаи ҲНИТро воқеан дарс донем, бояд эътироф кунем: Сиёсате, ки бо мазҳаб мусаллаҳ мешавад, дер ё зуд худи мазҳаб ва ҷомеаро қурбон мекунад.
Хулосаи таърихӣ:
• ҲНИ ИҶШ марҳилаи гузар буд, на намунаи муваффақ.
• Он нишон дод, ки эҳсоси имонӣ бидуни барномаи сиёсӣ метавонад ҷомеаро ба буҳрон барад.
• Таҷрибаи он барои наслҳои баъдӣ бештар дарси эҳтиёт аст, на модели пайравӣ.
Мақолаи «Шояд мо ҳосилро дарав накунем» ҳамчун ёддошти шахсӣ шояд арзиш дорад, аммо ҳамчун таърих — нокифоя, дурӯғ ва яктарафа аст. Таърих на бо орзу, балки бо натиҷаҳо навишта мешавад. Ҳизби Наҳзати Исломии Иттиҳоди Шӯравӣ як таҷрибаи пурмоҷаро буд, ки дар баробари ниятҳои нек, оқибатҳои сангин низ дошт.
Агар аз он таҷриба сабақ нагирем ва онро танҳо бо забони романтикӣ бозгӯ кунем, хатар вуҷуд дорад, ки хатогиҳои гузашта бо номҳои нав такрор шаванд.
Таҳлили фаъолияти Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон дар тӯли беш аз ду даҳсола нишон медиҳад, ки ин созмонро на метавон танҳо ҳамчун «ҳизби мазлум» ё «ҳаракати комилан мӯътадил» арзёбӣ кард ва на ҳамаи гуноҳҳои даврони нооромиро пурра бар дӯши он гузошт. Аммо воқеияти таърихӣ равшан аст: ҲНИТ дар марҳилаҳои калидии таърихи навини Тоҷикистон аз чорчӯби фаъолияти софан сиёсӣ берун рафта, ба муҳите ворид шуд, ки хушунат, силоҳ ва зӯр яке аз абзорҳои мубориза гардид.
Иштироки аъзои шинохта ва мансабдори ҳизб дар гурӯҳҳои мусаллаҳ, робитаи бархе роҳбарон бо фармондеҳони ҷангӣ, нотавонӣ дар ҷудо сохтани фаъолияти сиёсӣ аз шабакаҳои ғайриқонунӣ ва ниҳоят, ҳодисаҳои хунини сентябри соли 2015 далел медиҳанд, ки масъулияти ҲНИТ танҳо сиёсӣ нест, балки ахлоқӣ ва таърихӣ низ мебошад. Ин масъулиятро наметавон бо истинод ба «таъқиби ҳукумат» ё «таҳрифоти сиёсӣ» пурра нодида гирифт.
Таҷрибаи ҲНИТ як дарси муҳим барои ҷомеаи тоҷик ва умуман барои кишварҳои пасошӯравӣ аст: омезиши мазҳаб бо сиёсат, дар шароите ки ниҳодҳои давлатӣ заиф, ҷомеа осебпазир ва фарҳанги муколама нопухта аст, метавонад ба фоҷиа бирасонад. Ҳатто ниятҳои нек, агар бо барномаи возеҳ, масъулияти ҳуқуқӣ ва радди қатъии хушунат ҳамроҳ набошанд, ба натиҷаҳои сангин меоваранд.
Аз ин рӯ, баҳогузории воқеии таърихи ҲНИТ бояд бар асоси далел, санад ва таҷрибаи зиндагии мардум сурат гирад, на бар пояи романтика, хотираҳои шахсӣ ё тасвирҳои идеалгароёна. Танҳо бо чунин нигариш метавон аз такрори иштибоҳҳои гузашта пешгирӣ кард ва роҳи рушди ҷомеаи ором, ҳуқуқбунёд ва дунявиро ҳифз намуд.
Зеро таърих барои ситоиш нест — барои фаҳмидан аст.
Барамбеков Шоҳинбек – мудири шуъбаи рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеаи дастгоҳи раиси ноҳияи Мурғоб
